Η τελευταία κίνηση της Τουρκίας με το ωκεανογραφικό Πίρι Ρέις στο Αιγαίο, και η ελληνική αντίδραση διά της έκδοσης αντί-NAVTEX και της άσκησης ετοιμότητας, δεν είναι ένα μεμονωμένο επεισόδιο, αλλά εντάσσεται σε μία ευρύτερη στρατηγική που αποσκοπεί στην επαναδιατύπωση αξιώσεων και στην αμφισβήτηση της ελληνικής κυριαρχίας και των κυριαρχικών δικαιωμάτων στον θαλάσσιο χώρο.
Η Τουρκία μέσω της NAVTEX για διεξαγωγή ερευνών με το Πίρι Ρέις επιχειρεί να διεκδικήσει de facto δικαιώματα ερευνών σε θαλάσσιες ζώνες που η Ελλάδα θεωρεί ως μέρος της ηπειρωτικής της υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ της.
Με τον τρόπο αυτό προσπαθεί να επαναφέρει στο προσκήνιο τη διαφωνία για το ποιος έχει την εξουσία να χορηγεί άδειες ερευνών, ποια είναι τα όρια της ελληνικής κυριαρχίας και της ελληνικής υφαλοκρηπίδας, ιδίως γύρω από νησιά ή μεταξύ νησιών (π.χ. μεταξύ Λέσβου, Χίου, Άνδρου).
Επιπλέον, η Τουρκία με αυτές τις κινήσεις επιδιώκει να δημιουργήσει τετελεσμένα, να δείξει ότι έχει τεχνική και διοικητική δυνατότητα να κάνει έρευνες, και να ενισχύσει τη θέση της σε ενδεχόμενες διαπραγματεύσεις ή διεθνείς συζητήσεις.
Η γείτονα χώρα επιδιώκει να επηρεάσει το ποιοτικό πλαίσιο των διμερών σχέσεων, επιδεικνύοντας πως δεν παραδίδει εύκολα τη θεώρηση που έχει ότι ορισμένες θαλάσσιες ζώνες δεν είναι αυτονοήτως ελληνικές σε ό,τι αφορά τη δυνατότητα ερευνών και εκμετάλλευσης. Επίσης, θέλει να δοκιμάσει την ανταπόκριση των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων και της πολιτικής ηγεσίας, να αξιολογήσει πόσο διατεθειμένη είναι η Ελλάδα να υπερασπιστεί νομικά και πρακτικά αυτά τα δικαιώματά της.
Ο κίνδυνος ενός θερμού επεισοδίου δεν μπορεί να αποκλειστεί, αλλά δεν φαίνεται στο παρόν να είναι αναπόφευκτος. Οι κινήσεις που γίνονται με NAVTEX, αντι-NAVTEX και άσκηση ετοιμότητας, λειτουργούν ως μέσα αποτροπής και επίδειξης ισχύος, επιδιώκοντας να καθορίσουν το πλαίσιο με το οποίο θα κινηθούν στο μέλλον.
Ο κίνδυνος ανακύπτει εάν υπάρξει άμεση σύγκρουση στο πεδίο, π.χ. πλοίο ή σκάφος του Πίρι Ρέις εισέλθει σε περιοχή που η Ελλάδα θεωρεί ως εθνικά χωρικά ύδατα και η Ελλάδα επιχειρήσει να το απωθήσει ή να το σταματήσει με μέσα που η άλλη πλευρά θεωρεί παραβίαση.
Διπλωματικά η Ελλάδα πρέπει να χρησιμοποιήσει όλα τα διεθνή fora, να ενημερώσει τους εταίρους της στο ΝΑΤΟ, στην ΕΕ, στον ΟΗΕ, να ζητήσει διεθνή καταδίκη κάθε μονομερούς ενέργειας που παραβιάζει κυριαρχικά δικαιώματα και διεθνές δίκαιο της θάλασσας. Πρέπει να εξηγήσει με ακρίβεια πού βρίσκεται το νομικό της καθεστώς, ποια είναι τα δικαιώματα που προκύπτουν από τις συνθήκες και τη νομολογία.
Στρατιωτικά η Ελλάδα πρέπει να διατηρεί υψηλό βαθμό ετοιμότητας, όπως κάνει με την ενεργοποίηση μονάδων ταχείας αντίδρασης, αλλά με προσοχή ώστε να μην προκαλέσει κλιμάκωση. Η παρακολούθηση των κινήσεων του “Πίρι Ρέις”, των συνοδευτικών πλοίων ή εναέριων μέσων, η χρήση του Λιμενικού Σώματος / Ναυτικού για παρεμπόδιση ενδεχομένων διελεύσεων, αλλά με σεβασμό στο διεθνές δίκαιο.
Σε επίπεδο εσωτερικής πολιτικής η Ελλάδα πρέπει να διαφυλάξει ενότητα, να αποφύγει εθνικιστικές υπερβολές που μπορούν να ξεφύγουν, να ενημερώσει τον πληθυσμό για το νομικό πλαίσιο και τα όρια των δυνατοτήτων της.
Αυτή η κατάσταση λειτουργεί ως ακόμη ένα κρίσιμο τεστ στις σχέσεις Ελλάδας-Τουρκίας. Μπορεί να οδηγήσει σε επιδείνωση της έντασης, με αυξημένες διπλωματικές διαφωνίες, διαμάχες στον διεθνή Τύπο, αλλά και πιθανώς σε μέτρα αντιποίνων. Μπορεί να επηρεάσει οικονομικά ζητήματα, όπως η αξιοποίηση υδρογονανθράκων ή η ναυτιλία, να επηρεάσει τη συνεργασία σε τομείς όπως η μετανάστευση, την ασφάλεια στα σύνορα ή την αντιτρομοκρατική συνεργασία.
Συμπερασματικά, εάν και οι δύο πλευρές επιδείξουν στοιχειώδη σεβασμό στα διεθνή όρια και αποδεχτούν ότι κάποια ζητήματα δεν λύνονται με μονομερείς ενέργειες αλλά με διάλογο, υπάρχει δυνατότητα εξομάλυνσης και αποφυγής θερμού επεισοδίου. Οι προσπάθειες αυτές μπορεί να βοηθηθούν από τη μεσολάβηση διεθνών φορέων ή τρίτων χωρών αλλά και από τη διάθεση αλληλεγγύης των εταίρων στην ΕΕ.