Η παγκόσμια οικονομία βρίσκεται ξανά αντιμέτωπη με μία πρόκληση που πολλοί θεωρούσαν ότι ανήκε στο παρελθόν: ένα σοβαρό ενεργειακό σοκ με επίκεντρο το πετρέλαιο και τις θαλάσσιες μεταφορές στον Περσικό Κόλπο.
Η παρατεταμένη διακοπή της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ, μετά τις γεωπολιτικές εντάσεις στη Μέση Ανατολή, έχει προκαλέσει σημαντική αναστάτωση στις αγορές ενέργειας και έχει οδηγήσει τους μεγάλους διεθνείς οργανισμούς να αναθεωρήσουν προς τα κάτω τις προβλέψεις τους για την παγκόσμια ανάπτυξη.
Η πρόσφατη έκθεση της Fitch Ratings αποτυπώνει με σαφήνεια το μέγεθος της πρόκλησης. Ο οίκος εκτιμά πλέον ότι η παγκόσμια οικονομία θα αναπτυχθεί με ρυθμό 2,4% το 2026, έναντι 2,7% το 2025.
Αν και η διαφορά φαίνεται περιορισμένη, σε παγκόσμια κλίμακα μεταφράζεται σε εκατοντάδες δισεκατομμύρια δολάρια χαμένης οικονομικής δραστηριότητας, χαμηλότερες επενδύσεις και πιο αδύναμη αγορά εργασίας.
Το βασικό πρόβλημα προέρχεται από την άνοδο των τιμών του πετρελαίου. Εξαιτίας της παρατεταμένης διακοπής των εξαγωγών από χώρες του Κόλπου, η μέση τιμή του πετρελαίου για το 2026 εκτιμάται πλέον στα 87 δολάρια ανά βαρέλι, σημαντικά υψηλότερα από τα 70 δολάρια που προέβλεπαν οι αναλυτές πριν από λίγους μήνες. Η αύξηση αυτή λειτουργεί ως ένας επιπλέον φόρος για επιχειρήσεις και νοικοκυριά σε ολόκληρο τον κόσμο.
Οι συνέπειες είναι πολλαπλές. Τα νοικοκυριά βλέπουν μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματός τους να κατευθύνεται προς καύσιμα, ηλεκτρική ενέργεια και μεταφορές. Αυτό σημαίνει λιγότερα χρήματα για κατανάλωση άλλων αγαθών και υπηρεσιών, γεγονός που επιβραδύνει την οικονομική δραστηριότητα. Παράλληλα, οι επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν αυξημένα λειτουργικά κόστη, τα οποία συχνά μετακυλίουν στις τελικές τιμές των προϊόντων, ενισχύοντας τον πληθωρισμό.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες, αν και εξακολουθούν να αποτελούν την ατμομηχανή της παγκόσμιας οικονομίας, δεν μένουν ανεπηρέαστες. Η Fitch προβλέπει ότι η αμερικανική ανάπτυξη θα υποχωρήσει στο 1,9% το 2026 από 2,1% το προηγούμενο έτος. Η καταναλωτική δαπάνη, που αποτελεί τον βασικό πυλώνα της αμερικανικής οικονομίας, αναμένεται να επιβραδυνθεί καθώς ο υψηλότερος πληθωρισμός περιορίζει την αγοραστική δύναμη των νοικοκυριών.
Ωστόσο, η εικόνα στις ΗΠΑ παραμένει καλύτερη σε σχέση με άλλες ανεπτυγμένες οικονομίες χάρη στη συνεχιζόμενη έκρηξη επενδύσεων στην τεχνητή νοημοσύνη, στα κέντρα δεδομένων, στους ημιαγωγούς και στις ψηφιακές υποδομές. Η τεχνολογική επανάσταση που βρίσκεται σε εξέλιξη λειτουργεί ως αντίβαρο στις αρνητικές επιπτώσεις του ενεργειακού σοκ και διατηρεί σημαντικό μέρος της επενδυτικής δραστηριότητας.
Στην Ευρώπη η κατάσταση εμφανίζεται πιο εύθραυστη. Η ανάπτυξη της ευρωζώνης προβλέπεται να περιοριστεί στο 0,9%, ενώ η επιχειρηματική και καταναλωτική εμπιστοσύνη παρουσιάζει σαφή επιδείνωση.
Οι υψηλές τιμές ενέργειας επηρεάζουν ιδιαίτερα τις ευρωπαϊκές βιομηχανίες, οι οποίες εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν ανταγωνιστικό μειονέκτημα σε σχέση με τις ΗΠΑ και αρκετές ασιατικές οικονομίες. Ταυτόχρονα, οι αυστηρότερες πιστωτικές συνθήκες δυσκολεύουν τη χρηματοδότηση νέων επενδύσεων.
Αντίθετα, η Ασία συνεχίζει να επιδεικνύει αξιοσημείωτη ανθεκτικότητα. Η Κίνα, παρά τα προβλήματα στον κλάδο ακινήτων και την αδύναμη εσωτερική κατανάλωση, εξακολουθεί να στηρίζεται στις εξαγωγές και στις επενδύσεις.
Η ανάπτυξη αναμένεται να επιβραδυνθεί στο 4,6%, αλλά παραμένει πολύ υψηλότερη από αυτή των ανεπτυγμένων οικονομιών. Παράλληλα, η Ιαπωνία, η Νότια Κορέα και η Ταϊβάν επωφελούνται από τη διεθνή ζήτηση για τεχνολογικά προϊόντα και ημιαγωγούς.
Οι μεγαλύτεροι χαμένοι της νέας ενεργειακής κρίσης είναι οι χώρες που εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από εισαγωγές πετρελαίου. Οικονομίες όπως η Νότια Κορέα, οι Φιλιππίνες, η Ταϊλάνδη και το Πακιστάν κινδυνεύουν να αντιμετωπίσουν επιδείνωση των εμπορικών τους ισοζυγίων, πιέσεις στα νομίσματά τους και υψηλότερο πληθωρισμό. Παρόμοιες προκλήσεις αντιμετωπίζουν και αρκετές αναδυόμενες οικονομίες, όπου η ενεργειακή ένταση της παραγωγής παραμένει σημαντικά υψηλότερη από αυτή των ανεπτυγμένων χωρών.
Ιδιαίτερα εκτεθειμένοι εμφανίζονται επίσης ορισμένοι κλάδοι της οικονομίας. Οι αερομεταφορές, η ναυτιλία, οι χερσαίες μεταφορές, η χημική βιομηχανία, η μεταλλουργία και η παραγωγή τσιμέντου εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από την ενέργεια και επομένως βλέπουν τα περιθώρια κέρδους τους να συμπιέζονται. Εάν η κατάσταση παραταθεί, δεν αποκλείεται να δούμε μειωμένες επενδύσεις, αναβολές επιχειρηματικών σχεδίων και επιβράδυνση της δημιουργίας νέων θέσεων εργασίας.
Ένα ακόμη στοιχείο που ανησυχεί τις αγορές είναι η στάση των κεντρικών τραπεζών. Ο υψηλότερος πληθωρισμός δυσκολεύει τις προσπάθειες μείωσης των επιτοκίων.
Η Ομοσπονδιακή Τράπεζα των ΗΠΑ και η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα παρακολουθούν με προσοχή τις λεγόμενες «δευτερογενείς επιδράσεις», δηλαδή τον κίνδυνο οι αυξήσεις στις τιμές της ενέργειας να μεταφερθούν στους μισθούς και σε ολόκληρη την οικονομία. Εάν συμβεί αυτό, οι κεντρικές τράπεζες ενδέχεται να καθυστερήσουν τη χαλάρωση της νομισματικής πολιτικής ή ακόμη και να διατηρήσουν υψηλότερα επιτόκια για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα.
Παρά τις ανησυχίες, η Fitch τονίζει ότι η σημερινή κατάσταση δεν είναι συγκρίσιμη με την πετρελαϊκή κρίση της δεκαετίας του 1970. Τότε οι τιμές είχαν εκτοξευθεί σε επίπεδα που αντιστοιχούν σήμερα σε περίπου 170 δολάρια ανά βαρέλι, ενώ η παγκόσμια οικονομία ήταν πολύ πιο εξαρτημένη από το πετρέλαιο. Σήμερα η ενεργειακή αποδοτικότητα είναι σημαντικά βελτιωμένη, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας έχουν μεγαλύτερη συμμετοχή και η κατανάλωση πετρελαίου ως ποσοστό του παγκόσμιου ΑΕΠ είναι περίπου η μισή σε σχέση με πριν από σαράντα χρόνια.
Ωστόσο, το δυσμενές σενάριο παραμένει ανησυχητικό. Εάν τα Στενά του Ορμούζ παραμείνουν κλειστά για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, οι τιμές του πετρελαίου θα μπορούσαν να διατηρηθούν κοντά ή και πάνω από τα 100 δολάρια ανά βαρέλι. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η παγκόσμια ανάπτυξη θα επιβραδυνόταν σημαντικά, τα χρηματιστήρια θα δέχονταν ισχυρές πιέσεις και ο κίνδυνος στασιμοπληθωρισμού θα αυξανόταν αισθητά.
Συμπερασματικά, μπορούμε να πούμε ότι η παγκόσμια οικονομία εισέρχεται σε μια περίοδο αυξημένης αβεβαιότητας. Η ενεργειακή κρίση που προκάλεσε η αναστάτωση στα Στενά του Ορμούζ λειτουργεί ως επιπλέον βάρος σε ένα διεθνές περιβάλλον που ήδη χαρακτηρίζεται από γεωπολιτικές εντάσεις, υψηλά χρέη και επίμονες πληθωριστικές πιέσεις.
Σε κάθε περίπτωση, η τεχνολογική επανάσταση που συνδέεται με την τεχνητή νοημοσύνη, οι επενδύσεις στις ψηφιακές υποδομές και η αυξημένη ενεργειακή αποδοτικότητα προσφέρουν σημαντικά στηρίγματα. Η πορεία των τιμών του πετρελαίου και η ταχύτητα αποκατάστασης της ναυσιπλοΐας στον Περσικό Κόλπο θα αποτελέσουν τους καθοριστικούς παράγοντες που θα κρίνουν εάν η παγκόσμια οικονομία θα βιώσει μια ήπια επιβράδυνση ή θα βρεθεί αντιμέτωπη με μια πιο σοβαρή περίοδο στασιμοπληθωρισμού τα επόμενα χρόνια.