Η ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ ΠΟΥ ΑΛΛΑΖΕΙ ΤΟΝ ΚΙΝΔΥΝΟ ΤΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ
Από σήμερα η κληρονομία παύει να λειτουργεί σαν κλειστό κουτί που μπορεί να κρύβει ένα σπίτι και μαζί ένα χρέος μεγαλύτερο από αυτό. Ο νόμος 5303/2026, ο οποίος δημοσιεύθηκε στις 22 Μαΐου και εφαρμόζεται κατά το κύριο μέρος του από τις 16 Σεπτεμβρίου, αλλάζει έναν κανόνα με άμεση οικονομική σημασία. Ο κληρονόμος δεν ευθύνεται πλέον με την προσωπική του περιουσία για τις υποχρεώσεις της κληρονομίας, εκτός αν επιλέξει ελεύθερη διαχείριση ή παραβιάσει τις εγγυήσεις του νόμου.
Η αλλαγή αντιστρέφει την παλιά αφετηρία. Μέχρι χθες, ο απλός κληρονόμος μπορούσε να βρεθεί αντιμέτωπος με απαιτήσεις πιστωτών πέρα από την αξία όσων κληρονόμησε, αν δεν είχε αποδεχθεί εγκαίρως με το ευεργέτημα της απογραφής. Τώρα το δικαστήριο μπορεί, ύστερα από αίτηση οποιουδήποτε έχει έννομο συμφέρον, να διατάξει εκκαθάριση. Η κληρονομιαία περιουσία χωρίζεται από την ατομική, διοικείται από εκκαθαριστή και χρησιμοποιείται πρώτα για την ικανοποίηση των δανειστών.
Η προστασία, πάντως, δεν είναι άδεια ελεύθερης διάθεσης. Πριν από την απόφαση εκκαθάρισης ο κληρονόμος δεν μπορεί να πουλά στοιχεία της κληρονομίας χωρίς δικαστική άδεια, με περιορισμένες εξαιρέσεις για σοβαρές ανάγκες ζωής ή υγείας. Μπορεί να χρησιμοποιεί κεφάλαιο για την πληρωμή πιστωτών ή τη συντήρηση των περιουσιακών στοιχείων. Αν διαθέσει παράνομα περιουσία, μειώσει υπαίτια την αξία της ή αγνοήσει τη νόμιμη σειρά πληρωμών, η προσωπική του περιουσία μπορεί ξανά να εκτεθεί.
Εδώ βρίσκεται και η οικονομική ουσία της μεταρρύθμισης. Η αποποίηση παύει να είναι η σχεδόν αυτόματη άμυνα απέναντι σε άγνωστα δάνεια, φορολογικές εκκρεμότητες ή εγγυήσεις. Ενα ακίνητο ή μια οικογενειακή επιχείρηση μπορεί να παραμείνει σε παραγωγική χρήση, αντί να εγκλωβίζεται σε αλλεπάλληλες αποποιήσεις και τελικά σε σχολάζουσα κληρονομία. Αυτό μπορεί να βελτιώσει την εμπορευσιμότητα ακινήτων και τη συνέχεια μικρών επιχειρήσεων, ακριβώς όπως αναφέρει το υπουργείο Δικαιοσύνης στους στόχους του νόμου.
Το όφελος όμως θα κριθεί στην εφαρμογή. Για τράπεζες, εταιρείες διαχείρισης απαιτήσεων και Δημόσιο, η ανάκτηση οφειλών εξαρτάται πλέον ακόμη περισσότερο από την ταχεία απογραφή, τη σωστή αποτίμηση και την αποτελεσματική εκκαθάριση. Για τους κληρονόμους, η ασφάλεια δεν καταργεί την ανάγκη νομικού και οικονομικού ελέγχου. Απλώς μετατρέπει το ερώτημα από το αν πρέπει να αποποιηθούν στα τυφλά, στο ποια είναι η πραγματική καθαρή αξία της περιουσίας.
Παράλληλα, ενεργοποιούνται οι κληρονομικές συμβάσεις αιτία θανάτου και οι συμφωνίες εκ των προτέρων παραίτησης από κληρονομικά δικαιώματα. Οι συγκληρονόμοι αποκτούν επίσης ευκολότερο δρόμο για συμφωνημένη διανομή, ώστε να αποφεύγεται ο μακροχρόνιος εξ αδιαιρέτου κατακερματισμός. Οι μεταβατικοί κανόνες είναι κρίσιμοι: η εγκυρότητα διαθηκών που συντάχθηκαν πριν από τις 16 Σεπτεμβρίου εξακολουθεί να κρίνεται ως προς τον τύπο και την ικανότητα με το παλαιό δίκαιο, ενώ ο νέος νόμος ρυθμίζει διανομές μετά τη συγκεκριμένη ημερομηνία, εφόσον δεν έχει ήδη ασκηθεί αγωγή.
Το συμπέρασμα είναι ότι η Ελλάδα δεν χαρίζει τα χρέη μιας κληρονομίας, αλλά αλλάζει ποιος φέρει τον κίνδυνο και μέχρι πού. Ο κληρονόμος αποκτά πραγματικό δίχτυ προστασίας, οι πιστωτές διατηρούν προτεραιότητα πάνω στην κληρονομιαία περιουσία και η αγορά κερδίζει μια ευκαιρία να επαναφέρει αδρανή ακίνητα και επιχειρήσεις στην οικονομία. Αν τα δικαστήρια, οι εκκαθαριστές και το Μητρώο Διαθηκών λειτουργήσουν γρήγορα, η μεταρρύθμιση θα μειώσει και φόβο και ακινησία. Αν όχι, η νομική ασφάλεια θα συνοδευθεί από νέο διοικητικό χρόνο.