Η συζήτηση για την πρόθεση της ελληνικής κυβέρνησης να περιορίσει ή να απαγορεύσει την πρόσβαση ανηλίκων κάτω των 15 ετών στα social media ανοίγει ένα δύσκολο αλλά αναπόφευκτο πεδίο πολιτικής. Αναφέρεται στο πού τελειώνει η ελευθερία χρήσης μιας τεχνολογίας και πού αρχίζει η κρατική ευθύνη προστασίας του παιδιού. Σύμφωνα με δημοσιεύματα που επικαλούνται κυβερνητική πηγή, η Ελλάδα βρίσκεται πολύ κοντά σε σχετικές ανακοινώσεις για ηλικιακό όριο κάτω των 15 ετών, ενώ το θέμα έχει τεθεί και σε διεθνή/ευρωπαϊκά fora ως ζήτημα ψηφιακής ενηλικίωσης.
Το σκεπτικό πίσω από μια τέτοια απόφαση στηρίζεται σε μια νέα πραγματικότητα: τα social media δεν λειτουργούν απλώς ως χώρος επικοινωνίας, αλλά ως μηχανισμοί συνεχούς προσοχής και επιρροής, με αλγοριθμικές ροές που προωθούν ό,τι κρατά τον χρήστη περισσότερο μέσα, όχι ό,τι είναι αναπτυξιακά κατάλληλο.
Έτσι, για έναν έφηβο, η κατάχρηση δεν είναι μόνο θέμα χρόνου οθόνης, αλλά θέμα διαμόρφωσης ταυτότητας και κοινωνικής αξίας μέσα από μετρήσιμα σήματα αποδοχής. Σε αυτό το πλαίσιο, το ηλικιακό όριο αντιμετωπίζεται ως φρένο σε ένα περιβάλλον που μπορεί να εκθέσει ανηλίκους σε εκβιασμούς, sextortion, cyberbullying, αλλά και σε κυκλώματα παράνομου περιεχομένου ή επικίνδυνων προκλήσεων που κλιμακώνουν συμπεριφορές.
Η σύνδεση με την παραβατικότητα δεν είναι υπερβολή, γιατί πολλές σύγχρονες μορφές εγκλήματος ξεκινούν από την πρόσβαση, την ανωνυμία και την εύκολη στόχευση ευάλωτων χρηστών, άρα η πρόληψη συχνά σημαίνει περιορισμός της ανεξέλεγκτης έκθεσης σε μικρές ηλικίες.
Η Ελλάδα φαίνεται να επιχειρεί να στηρίξει αυτή την κατεύθυνση όχι μόνο με μια απαγορευτική ρήτρα, αλλά και με υποδομές και ενημέρωση. Έχει αναφερθεί, για παράδειγμα, η ύπαρξη του KidsWallet ως κρατικά υποστηριζόμενης εφαρμογής επαλήθευσης ηλικίας, καθώς και ενημερωτική πλατφόρμα για γονείς σχετικά με εργαλεία προστασίας.
Εδώ υπάρχει ένα κρίσιμο σημείο: η αποτελεσματικότητα μιας απαγόρευσης δεν κρίνεται στο σύνθημα, αλλά στο πώς εφαρμόζεται. Αν το μέτρο στηριχθεί σε ένα απλό checkbox δήλωσης ηλικίας, θα αποτύχει μέσα σε ώρες. Αν όμως προχωρήσει σε σοβαρή επαλήθευση ηλικίας, τότε ανοίγει αμέσως η άλλη μεγάλη συζήτηση, αυτή της ιδιωτικότητας και της διαχείρισης προσωπικών δεδομένων, ειδικά όταν μιλάμε για παιδιά.
Γι’ αυτό και οι διεθνείς εξελίξεις είναι αποκαλυπτικές. Η Ισπανία ανακοίνωσε ότι σχεδιάζει απαγόρευση πρόσβασης στα social media για κάτω των 16, επιμένοντας σε «ισχυρή» ηλικιακή επαλήθευση από τις πλατφόρμες και θέτοντας στο τραπέζι ευθύνη των εταιρειών για παράνομο ή μισαλλόδοξο περιεχόμενο, στο πλαίσιο ενός ευρύτερου νομοθετικού πακέτου προστασίας ανηλίκων. Η Αυστραλία έχει επίσης προχωρήσει σε μοντέλο ελάχιστης ηλικίας, όπου η υποχρέωση συμμόρφωσης βαραίνει τις πλατφόρμες και όχι τα παιδιά ή τους γονείς, με έμφαση στο ότι πρόκειται για καθυστέρηση πρόσβασης και όχι ποινικοποίηση της παιδικής συμπεριφοράς.
Ταυτόχρονα, η Γαλλία δείχνει πόσο σύνθετο είναι το ευρωπαϊκό σκηνικό, καθώς προσπάθειες περιορισμού για κάτω των 15 έχουν βρεθεί αντιμέτωπες με ζητήματα συμβατότητας με το ενωσιακό πλαίσιο και ειδικά με τον τρόπο που εφαρμόζεται η ευρωπαϊκή νομοθεσία για τις ψηφιακές υπηρεσίες.
Το ερώτημα της κοινωνικής αποδοχής στην Ελλάδα θα κριθεί από τρεις παράγοντες. Πρώτον, από το αν το μέτρο παρουσιαστεί ως προστασία και όχι ως λογοκρισία, με σαφή στόχευση στην παιδική ασφάλεια και όχι σε γενικό έλεγχο της χρήσης. Δεύτερον, από το αν συνοδευτεί από πρακτικές λύσεις για τις οικογένειες, γιατί πολλοί γονείς έχουν ήδη κουραστεί να παίζουν τον ρόλο του αστυνόμου σε ένα τεχνολογικό περιβάλλον που αλλάζει πιο γρήγορα από την καθημερινότητά τους. Τρίτον, από το αν οι ίδιοι οι έφηβοι πειστούν ότι δεν πρόκειται για τιμωρία, αλλά για ένα όριο ηλικίας αντίστοιχο με άλλα όρια που η κοινωνία αποδέχεται σε δραστηριότητες υψηλού ρίσκου.
Βέβαια η ισχυρή επαλήθευση ηλικίας μπορεί να σημαίνει περισσότερη συλλογή δεδομένων ή ένα πιο κεντροποιημένο σύστημα ταυτοποίησης, κάτι που δημιουργεί εύλογες ανησυχίες για διαρροές, κατάχρηση ή χρήση της υποδομής για άλλους σκοπούς στο μέλλον.
Από την άλλη, μεταφέρει την ευθύνη εκεί που έχει νόημα να μεταφερθεί: στις πλατφόρμες, που σχεδιάζουν το περιβάλλον και κερδίζουν από τον χρόνο παραμονής. Αν το μέτρο συνοδευτεί από απαιτήσεις διαφάνειας, ισχυρό reporting, γρήγορη αφαίρεση επιβλαβούς περιεχομένου και ασφαλείς ρυθμίσεις για ανηλίκους, τότε μπορεί να επηρεάσει ουσιαστικά τα κοινωνικά προβλήματα που βλέπουμε, από τον ψηφιακό εθισμό έως την έκθεση σε επικίνδυνα δίκτυα.
Εν κατακλείδι, μια απαγόρευση ή αυστηρός περιορισμός για κάτω των 15 δεν είναι μαγικό κουμπί, αλλά μπορεί να αποτελέσει ένα αναγκαίο θεσμικό μήνυμα και ένα εργαλείο με πραγματικό κοινωνικό όφελος, αν εφαρμοστεί με σοβαρότητα και σύνεση από όλες τις πλευρές.