Οι πρόσφατες δηλώσεις της Μαρίας Ζαχάροβα, εκπροσώπου του ρωσικού Υπουργείου Εξωτερικών, δημιούργησαν ένταση στις ελληνορωσικές σχέσεις, διότι έφεραν στο προσκήνιο αμφιλεγόμενα ιστορικά και πολιτικά ζητήματα με τρόπο που μπορεί να θεωρηθεί ευθεία πρόκληση προς την Ελλάδα.
Πιο συγκεκριμένα, η κα. Ζαχάροβα, μέσω ανάρτησής της, κατηγόρησε την Ελλάδα ότι ηγεμονεύει πάνω σε θέματα της Κύπρου, αναφέρθηκε στην παρέμβαση της ελληνικής χούντας το 1974 ως απόπειρα προσάρτησης του νησιού, και υποστήριξε ότι η Ελλάδα εμπόδιζε διεθνώς πρωτοβουλίες συνεργασίας προς τη Βόρεια Μακεδονία λόγω του ονοματολογικού προβλήματος.
Ιδιαίτερα προβληματική είναι η έμμεση – αλλά σκόπιμα σαφής – υπαινιγμός της κας Ζαχάροβα ως προς μια «νομιμοποίηση» της τουρκικής κατοχής της Κύπρου. Η ελληνική πλευρά, υπέρμαχος της κυπριακής κυριαρχίας από το 1974, θεώρησε την τοποθέτηση αυτή απαράδεκτη και απάντησε με έντονα λόγια, υπενθυμίζοντας ότι η τουρκική εισβολή του 1974 παραμένει «κραυγαλέα παραβίαση του διεθνούς δικαίου».
Είναι αλήθεια ότι οι δηλώσεις αυτές δεν αποτελούν απλώς σπασμωδική αντίδραση, αλλά ενδέχεται να υπηρετούν ευρύτερη στρατηγική της Ρωσίας στην περιοχή. Από τη μια πλευρά, η Μόσχα δείχνει να επιχειρεί να μειώσει την επιρροή της Ελλάδας και της Δύσης στα Βαλκάνια και στην Ανατολική Μεσόγειο, επενδύοντας σε μια εικόνα διαμεσολαβητή «αντικειμενικότητας».
Από την άλλη, η στροφή της ρητορικής σε ζητήματα Κύπρου και Βόρειας Μακεδονίας δείχνει ότι η Ρωσία επιδιώκει να επεκτείνει την ατζέντα της αντιπαράθεσης με την Ελλάδα πέραν των συνηθισμένων θεμάτων (π.χ. ΝΑΤΟ, Ουκρανία). Με αυτόν τον τρόπο, η Ρωσία επιχειρεί να προσελκύσει πολιτικά κεφάλαια στους κόλπους των δυνάμεων που αντιτίθενται στη δυτική επιρροή, να αποσταθεροποιήσει δυτικές συμμαχίες και να υπενθυμίσει ότι η Ελλάδα δεν έχει μονοδιάστατο «σύμμαχο».
Οι δηλώσεις αυτές θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε κλιμάκωση υπό προϋποθέσεις. Εάν η Ρωσία επιλέξει να συνδυάσει τη ρητορική με διπλωματική ή γεωπολιτική πίεση — π.χ. ενίσχυση ρωσικών συμπράξεων στα Βαλκάνια, προσπάθεια να υπονομευθεί η ελληνική επιρροή στη Μέση Ανατολή ή στην Ανατολική Μεσόγειο — τότε οι σχέσεις μπορεί να οξυνθούν.
Ωστόσο, μέχρι στιγμής δεν φαίνεται ότι η Ρωσία επιθυμεί άμεση αντιπαράθεση με την Ελλάδα· στη ρητορική της όμως ενσωματώνει στοιχεία που υπερβαίνουν τον απλό σχολιασμό. Από την πλευρά της Ελλάδας, μια έντονη αλλά προσεκτική διπλωματική απάντηση είναι απαραίτητη, με έμφαση στην υπεράσπιση της ιστορικής και νομικής τεκμηρίωσης των ελληνικών θέσεων, στην τήρηση καναλιών επικοινωνίας και στην προσπάθεια διεθνοποίησης του ζητήματος (σε επίπεδο Ε.Ε., ΟΗΕ, διεθνών οργανισμών).
Η Ελλάδα μπορεί να ανταποκριθεί δημόσια με υπομνήματα, να αναδείξει την αντιφατικότητα της ρωσικής ρητορικής και να κινητοποιήσει συμμάχους, ώστε η ρωσική αμφισβήτηση να μην περάσει απαρατήρητη. Επιπλέον, η Αθήνα θα πρέπει να παρακολουθεί στενά αν η ρωσική ρητορική συνοδεύεται από πράξεις – όπως στρατηγικές συνεργασίες, επιρροή σε τρίτα κράτη, ή υποστήριξη των αντι-ελληνικών αφηγήσεων στον βαλκανικό χώρο.
Όσον αφορά τη σχέση Ελλάδας – Τουρκίας, υπάρχει θεωρητικό ενδεχόμενο οι ρωσικές δηλώσεις να ενθαρρύνουν πιο επιθετικές διατυπώσεις από την πλευρά της Τουρκίας ή να αλλάξουν το πλαίσιο των διεθνών συμμαχιών. Εάν η Ρωσία – έμμεσα ή άμεσα – αρχίσει να έχει συνεννόηση με την τουρκική πλευρά για ζητήματα όπως η Κύπρος ή η Ανατολική Μεσόγειος, αυτό μπορεί να ενισχύσει την τουρκική “σκληρή γραμμή” εναντίον της Ελλάδας.
Όμως, το πιο πιθανό σενάριο είναι ότι η Ρωσία θα επιχειρήσει να κινείται ως τρίτος παίκτης στην επιτήρηση των αντιπαραθέσεων ανάμεσα στην Ελλάδα και την Τουρκία, χωρίς να ανοίξει ρήγμα. Η κλιμάκωση προς θερμό επεισόδιο μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας εξαρτάται κυρίως από τις αλληλοκαμψίες των δύο πλευρών και λιγότερο από ρητορικές παρεμβάσεις τρίτων.
Σε κάθε περίπτωση, οι δηλώσεις της Ζαχάροβα και της ρωσικής διπλωματίας μπορούν να θεωρηθούν ως μια δοκιμασία των ορίων της ελληνικής αντίδρασης, καθώς και μια προσπάθεια να ανασκευαστεί η ρωσική θέση σε σχέση με τη Δύση και τον ρόλο της Ελλάδας.
Αν η Ελλάδα ανταποκριθεί ψύχραιμα αλλά με σαφήνεια, διαμορφώνοντας μια διεθνή συμμαχική στήριξη και αποφεύγοντας αιφνιδιασμούς, μπορεί να αποτρέψει την περαιτέρω όξυνση. Εάν όμως η Ρωσία επιλέξει να μεταβεί από λόγο σε πράξη, οι σχέσεις θα υποστούν περαιτέρω, πιο σοβαρή φθορά.