Οι πρόσφατες συλλήψεις στην υπόθεση της αλυσίδας Χωριάτικο, η έρευνα για την Pizza Fan και οι προφυλακίσεις για τη φερόμενη χειραγώγηση αγώνων μπάσκετ στο ελληνικό πρωτάθλημα, επαναφέρουν ένα κρίσιμο ερώτημα, για το αν μπορεί να λειτουργήσει δίκαια μια αγορά όταν ορισμένοι αποκτούν πλεονέκτημα παρακάμπτοντας τους κανόνες. Οι υποθέσεις είναι διαφορετικές, όμως αναδεικνύουν την ανάγκη αποτελεσματικής εποπτείας.
Στην υπόθεση της Pizza Fan, η αστυνομία περιγράφει μηχανισμό απόκρυψης εσόδων μέσω ειδικού λογισμικού, εκτιμώντας τη φορολογική ζημία πάνω από 35 εκατομμύρια ευρώ. Η εταιρεία επικαλείται πιθανή σύγχυση στον υπολογισμό του τζίρου λόγω δωρεάν προϊόντων και δηλώνει διαθέσιμη στις Αρχές. Παράλληλα, η έρευνα γύρω από το Χωριάτικο διευρύνει τα ερωτήματα για την αποτελεσματικότητα των προληπτικών ελέγχων.
Στο μπάσκετ από την άλλη, η πρόσφατη προσωρινή κράτηση του Βαγγέλη Λιόλιου πρώην προέδρου της ΕΟΚ και του συνεργάτη του Γιώργου Μαυραγάνη προσδίδει ιδιαίτερη βαρύτητα στη διερεύνηση των καταγγελιών. Οι ίδιοι αρνούνται τις κατηγορίες, όμως σε όλες τις υποθέσεις, οι συλλήψεις και τα προσωρινά μέτρα δεν ισοδυναμούν με καταδίκη, ενώ οι ευθύνες πρέπει να αποδοθούν εξατομικευμένα από τη Δικαιοσύνη.
Παρ’ όλα αυτά, η οικονομική σημασία των γεγονότων υπερβαίνει τα διαφυγόντα δημόσια έσοδα. Όταν μια επιχείρηση αποφεύγει συστηματικά φόρους ή εισφορές, μπορεί να χρηματοδοτεί χαμηλότερες τιμές και ταχύτερη επέκταση εις βάρος όσων τηρούν τις υποχρεώσεις τους. Έτσι, η παρανομία λειτουργεί ως αθέμιτη επιδότηση.
Παράλληλα, η χειραγώγηση αθλητικών διοργανώσεων, εφόσον αποδειχθεί, πλήττει φιλάθλους, αθλητές, χορηγούς και την αξιοπιστία της στοιχηματικής αγοράς, ενώ υπονομεύει συνολικά τόσο το άθλημα όσο και τον αθλητισμό εν γένει.
Οι παρεμβάσεις της Διεύθυνσης Αντιμετώπισης Οργανωμένου Εγκλήματος δείχνουν ενεργοποίηση των διωκτικών μηχανισμών. Η κυβέρνηση οφείλει να στηρίξει αυτή την προσπάθεια με προσωπικό, τεχνογνωσία και θεσμική ανεξαρτησία, ενώ η αξιοπιστία της θα κριθεί από τη συνέχεια των ελέγχων, την ανάκτηση οφειλών και την εφαρμογή των ίδιων κριτηρίων ανεξαρτήτως επιχειρηματικής ισχύος ή πολιτικών σχέσεων.
Εκτός αυτού, χρειάζεται επίσης να εξεταστεί πώς ενδεχόμενες παραβάσεις μπορούσαν να παραμένουν αθέατες επί χρόνια. Η θεμιτή επιδίωξη ιδιωτικού κέρδους υπηρετεί την ανάπτυξη όταν στηρίζεται σε κοινούς κανόνες και δεν αγοράζει προνομιακή μεταχείριση.
Για να υπάρξει διαρκές αποτέλεσμα, απαιτούνται συστηματικές διασταυρώσεις συναλλαγών και φορολογικών δηλώσεων, έλεγχος των πραγματικών δικαιούχων εταιρειών και έγκαιρος εντοπισμός ύποπτων χρηματοροών, με νόμιμη πρόσβαση στα δεδομένα. Η συνεργασία φορολογικών, ασφαλιστικών και διωκτικών υπηρεσιών πρέπει να περιορίζει τα κενά εποπτείας. Στον αθλητισμό χρειάζονται διαφανείς διαδικασίες διαιτησίας, έλεγχοι σύγκρουσης συμφερόντων και ασφαλείς δίαυλοι καταγγελιών. Επίσης οι κυρώσεις πρέπει να είναι αναλογικές και αποτρεπτικές, ώστε η παρανομία να μη μετατρέπεται σε υπολογισμένο επιχειρηματικό κόστος. Παράλληλα, χρειάζεται δημοσιοποίηση συγκεντρωτικών αποτελεσμάτων για τους ελέγχους, τις εισπράξεις και την εξέλιξη των υποθέσεων, ώστε οι πολίτες να μπορούν να αξιολογούν την αποτελεσματικότητα των παρεμβάσεων με συγκεκριμένα στοιχεία.
Ταυτόχρονα, η επιβολή του νόμου χρειάζεται μέριμνα για εργαζόμενους, ανεξάρτητους συνεργάτες και προμηθευτές. Η σημερινή εξαίρεση των λογαριασμών μισθοδοσίας από τη δέσμευση περιουσιακών στοιχείων στις δύο επιχειρηματικές υποθέσεις κινείται προς αυτή την κατεύθυνση, καθώς η προστασία των δεδουλευμένων πρέπει να συνοδεύεται από δυνατότητα νόμιμης λειτουργίας των βιώσιμων δραστηριοτήτων, χωρίς συγκάλυψη ευθυνών ή άκριτη μεταφορά ιδιωτικών ζημιών στους φορολογουμένους.
Συμπερασματικά, ο ισχυρός και ηθικός ανταγωνισμός προϋποθέτει κράτος που εποπτεύει σταθερά την αγορά, αλλά και μία δικαιοσύνη που αποφασίζει εγκαίρως καθώς και επιχειρήσεις που λογοδοτούν.
Η επιτυχία θα μετρηθεί όταν οι αποκαλύψεις οδηγήσουν σε αποκατάσταση της ζημίας και σε λιγότερες ευκαιρίες επανάληψης των ίδιων πρακτικών. Τότε και μόνο τότε, η συνέπεια στις υποχρεώσεις θα αποτελέσει πραγματικό ανταγωνιστικό πλεονέκτημα σε ολόκληρη την αγορά.
Ο Μελέτης Ρεντούμης είναι οικονομολόγος τραπεζικός